ادوارد لی ثورندایک (Edward Lee Thorndike) روانشناس آمریکایی و از بنیانگذاران روانشناسی تربیتی و پژوهش تجربی درباره یادگیری بود. شهرت اصلی او به یادگیری از راه آزمون و خطا و «قانون اثر» مربوط میشود. او همچنین در تبدیل آموزش به حوزهای مبتنی بر آزمایش، سنجش و شواهد نقش مهمی داشت.
ارتباط ثورندایک با آموزش زبان
بازخورد مثبت
ثورندایک در نظریه یادگیری موسوم به «قانون اثر» بیان میکند که اگر رفتاری پیامدی رضایتبخش داشته باشد، پیوند میان موقعیت و پاسخ تقویت میشود و احتمال تکرار آن رفتار افزایش مییابد. بر این اساس، بازخورد مثبت پس از پاسخ درست میتواند به تثبیت یادگیری کمک کند؛ برای مثال، وقتی معلم کاربرد درست یک واژه را تأیید میکند، زبانآموز برای استفاده دوباره از آن تشویق میشود. بنابراین، یادگیری تنها حاصل تکرار نیست؛ تجربه موفقیت و پیامد رضایتبخشِ پاسخ نیز در آن نقش دارد.
قانون اثر ثورندایک یکی از پیشزمینههای مهم این نظریه شرطیسازی کنشگر اسکینر بود.
واژههای پرتکرار
از نظریه یادگیری ثورندایک میتوان برای تمرین همراه با بازخورد و تقویت پاسخ درست در کلاس زبان استفاده کرد؛ برای مثال، زبانآموز پس از کاربرد درست یک واژه بازخورد مثبت دریافت کند. این نمونه، کاربرد آموزشی نظریه اوست. البته نباید ثورندایک را بنیانگذار یک روش مشخص آموزش زبان، مانند روش شنیداریـگفتاری، معرفی کرد. نظریه او کمک کرد تا روشها و تکنیکهای آموزش زبان غنیتر شوند.
ادوارد ثورندایک همچنین با شمارش فراوانی واژههای انگلیسی، فهرستهایی تهیه کرد تا معلمان بدانند کدام واژهها به توجه بیشتری نیاز دارند. کتاب واژگان برای معلمها (The Teacher’s Word Book) در سال ۱۹۲۱ شامل حدود دههزار واژه بود. این کار به انتخاب واژگان آموزشی و تنظیم دشواری متون کمک میکرد؛ یعنی آموزش واژهها میتوانست مبتنی بر کاربرد واقعی زبان باشد.
فهرستهای واژگان ثورندایک یکی از مبناهای انتخاب واژه و تدوین مواد آموزشی شد، بهویژه در آموزش خواندن، تهیه کتابهای درسی و تعیین واژگان مناسب برای سطوح مختلف. همچنین بسیاری از فهرستهای واژگانی بعدی از آنها استفاده کردند. البته خود ثورندایک هم ادعا نمیکرد که فهرستش بینقص است و در سال ۱۹۳۱ نسخه کاملتری را منتشر کرد. ثورندایک در سال ۱۹۴۴ با همکاری اروینگ لورج کتابی با عنوان کتاب سیهزار واژه برای معلم منتشر کرد. هدف این بود که معلمان و نویسندگان کتابهای آموزشی بدانند کدام واژهها در متون انگلیسی بیشتر به کار میروند. روند انتشار این مجموعه به این صورت بود:
- ۱۹۲۱: فهرست حدود دههزار واژه
- ۱۹۳۲: گسترش فهرست به بیستهزار واژه
- ۱۹۴۴: انتشار فهرست سیهزار واژه با همکاری لورج
این فهرستها به انتخاب واژگان و تهیه مواد آموزشی کمک کردند و مبنای بسیاری از فهرستهای بعدی شدند. البته سیهزار واژه بودن کتاب به این معنا نبود که هر زبانآموز باید همه آنها را یاد بگیرد؛ کتاب ابزاری برای انتخاب و اولویتبندی واژگان بود.
نقد فهرست واژگان پرتکرار ثورندایک
رابرت چستر بعدها در مقالهای در سال ۱۹۷۱ انتقاد کرد که فهرستهای ثرندایک، مبنای کافی برای انتخاب واژگان آموزش خواندن به کودکان نیستند. یعنی نقد چستر متوجه این کاربرد آموزشی بود: فراوانی واژه در منابع نوشتاری، بهویژه نوشتههای بزرگسالان، بهتنهایی نشان نمیدهد که آن واژه برای آموزش خواندن به کودک مناسب یا آسان است.
مهمترین نقدها به فهرستهای ثورندایک اینها بود:
- پرتکرار بودن لزوماً به معنای ضروری بودن نیست:
بعضی واژههای موردنیاز در موقعیتهای روزمره، رتبه بالایی نداشتند؛ مثلاً «صابون»، «حمام» و «معده» در میان دو هزار واژه نخست این فهرست نبودند. بنابراین، فراوانی بهتنهایی معیار کافی برای انتخاب واژگان آموزشی نبود. - تکیه بر زبان نوشتاری:
فراوانی واژهها در متون مکتوب، الزاماً کاربرد آنها در مکالمه را نشان نمیدهد؛ در نتیجه، استفاده از این فهرست برای آموزش گفتوگوی روزمره محدودیت داشت. - وابستگی نتایج به متنهای انتخابشده:
فهرست بازتاب منابع و بافت فرهنگیِ متون مورد بررسی بود؛ نمیشد آن را نماینده نیازهای همه زبانآموزان و همه موقعیتهای کاربرد انگلیسی دانست. - قدیمیشدن واژگان و رتبهها:
در نقدهای متأخر، تغییر زبان و پیدایش واژهها و رسانههای جدید مطرح شد؛ فهرستی متعلق به نیمه نخست قرن بیستم، نمیتواند بدون بهروزرسانی مبنای آموزش انگلیسی امروز باشد. این محدودیت حاصل گذشت زمان است.
کارهای دیگر ثورندایک
آزمایش جعبه معما و یادگیری با آزمون و خطا:
ثورندایک گربهها را در جعبههایی قرار میداد که با انجام عملی مانند کشیدن حلقه یا حرکتدادن ضامن باز میشدند. در این پژوهش، حیوان ابتدا حرکتهای گوناگونی انجام میداد، اما در کوششهای بعدی سریعتر راه خروج را پیدا میکرد. او این روند را نشانه شکلگیری تدریجی یادگیری دانست.
قانون اثر:
پاسخهایی که پیامد رضایتبخش دارند، در موقعیت مشابه احتمال بیشتری برای تکرار پیدا میکنند. این اصل یکی از زمینههای تاریخی نظریههای بعدی تقویت و شرطیسازی کنشگر شد.
نظریهٔ پیوندگرایی:
ادوارد ثورندایک یادگیری را شکلگیری پیوند میان موقعیت یا محرک و پاسخ میدانست. در صورتبندی اولیه «قانون تمرین»، تکرار نیز موجب استحکام این پیوند تلقی میشد.
انتقال یادگیری و سنجش آموزشی:
همراه با رابرت وودورث نشان داد که تمرین یک توانایی، لزوماً همهٔ تواناییهای ذهنی را بهبود نمیدهد؛ انتقال به میزان اشتراک میان تکالیف وابسته است. او در ساخت آزمونها و مقیاسهای سنجش خواندن، نوشتن و حساب نیز مؤثر بود. در پژوهشهای بعدی تأکید کرد که تکرار صرف کافی نیست و اثر پاداش و تنبیه نیز متقارن نیست.
ارتباط بین قانون اثر ثورندایک با نظریههای واتسون و اسکینر
از نظر تاریخی، ثورندایک پیش از واتسون و اسکینر ایده محرک و پاسخ را مطرح کرد.
- واتسون: بر مطالعه رفتار مشاهدهپذیر و رابطه محرک و پاسخ تأکید داشت. پژوهشهای ثورندایک از زمینههای شکلگیری رفتارگرایی بود.
- اسکینر: در نظریه شرطیسازی کنشگر، نقش پیامدهای رفتار و تقویت را بسط داد؛ قانون اثر ثورندایک یکی از پیشزمینههای مهم این نظریه بود.
البته این را در نظر داشته باشید که بازخورد مثبت و تقویت مثبت دقیقاً یکسان نیستند: در اصطلاح اسکینر، تشویق یا بازخورد فقط وقتی تقویتکننده محسوب میشود که واقعاً احتمال تکرار رفتار را افزایش دهد.
آثار ثورندایک
آثار مهم ادوارد ثورندایک عبارتاند از:
- هوش حیوانی
(Animal Intelligence)
پژوهش اولیه در سال ۱۸۹۸؛ انتشار کتاب در سال ۱۹۱۱ - روانشناسی تربیتی (Educational Psychology)
نسخه اول سال ۱۹۰۳؛ نسخه سهجلدی در سال ۱۹۱۳–۱۹۱۴ - مقدمهای بر نظریه اندازهگیریهای ذهنی و اجتماعی
(An Introduction to the Theory of Mental and Social Measurements)
۱۹۰۴ - کتاب واژگان معلم
(The Teacher’s Word Book)
۱۹۲۱ - یادگیری بزرگسالان
(Adult Learning)
۱۹۲۸، با همکاری دیگر پژوهشگران - مبانی یادگیری
(The Fundamentals of Learning)
۱۹۳۲ - کتاب سیهزار واژه برای معلم
(The Teacher’s Word Book of 30,000 Words)
۱۹۴۴، با همکاری اروینگ لورج
زندگینامه ادوارد ثورندایک
ادوارد ثورندایک در ۳۱ اوت ۱۸۷۴ در ویلیامزبرگ در ماساچوست، آمریکا به دنیا آمد. در سال ۱۸۹۵ از دانشگاه وسلین مدرک کارشناسی گرفت، در ۱۸۹۷ کارشناسی ارشد خود را در هاروارد به پایان رساند و در ۱۸۹۸ از دانشگاه کلمبیا دکتری گرفت. در هاروارد از ویلیام جیمز تأثیر پذیرفت و در کلمبیا زیر نظر جیمز مککین کتل پژوهش کرد. از ۱۸۹۹ به کالج تربیتمعلم دانشگاه کلمبیا پیوست و بخش عمده زندگی دانشگاهی خود را آنجا گذراند. او در ۹ اوت ۱۹۴۹ درگذشت.
جمعبندی
اثر مستقیم ثورندایک بیشتر در آموزش واژگان و خواندن بود و تأثیر نظریههایش بر روشهای آموزش زبان عمدتاً غیرمستقیم بود:
- انتخاب واژگان پربسامد:
فهرستهای واژگانی ادوارد ثورندایک به معلمان کمک کرد واژههای پرکاربرد انگلیسی را در اولویت آموزش قرار دهند. - تنظیم دشواری متون:
پژوهشهای او درباره فراوانی واژهها، به انتخاب متن متناسب با سطح زبانآموز کمک کرد. - تمرین همراه با بازخورد:
نظریه ثورندایک بر اهمیت تمرین و آگاهی از نتیجه پاسخ در یادگیری تأکید داشت؛ تکرار صرف کافی نبود. - تقویت پاسخهای درست:
«قانون اثر» ثورندایک پشتوانهای برای استفاده از تشویق و پیامدهای رضایتبخش در یادگیری شد. - سنجش مهارتهای زبانی:
به گسترش ارزیابی عینیِ خواندن، نوشتن و واژگان کمک کرد.
مطالب بیشتر درباره سایر پیشگامان آموزش را در صفحه زیر بخوانید:
