نحوه تدریس گرامر زبان

نحوه تدریس گرامر زبان خیلی بستگی به این دارد که از چه رویکردی در تدریس زبان پیروی می‌کنید. اما نقطه مشترک در بیشتر روش‌های تدریس گرامر این است که معمولاً باید یک ورودی وجود داشته باشد یعنی نکته‌ای که قرار است تدریس شود باید به زبان‌آموزان منتقل شود. اما این‌که نحوه ارائه ورودی چطور باشد و این‌که در مراحل بعد چه اتفاقی بیفتد، در روش‌های مختلف تدریس گرامر متفاوت است. در این صفحه، درباره یکی از رایج‌ترین متدهای تدریس گرامر یعنی روش PPP می‌خوانید.

روش PPP چیست؟

روش ارائه-تمرین-تولید (Presentation-Practice-Production) یکی از شناخته‌شده‌ترین چارچوب‌ها برای تدریس گرامر و همچنین نوشتن لسن پلن برای تدریس گرامر است. در اساس، روش PPP بر پایه رویکرد رفتارگرایی و تدریس قیاسی (Deductive) بنا شد، اما با معرفی تئوری‌های جدید مثل رویکرد ارتباطی و نیز نظریه فراگیری زبان دوم، روش PPP دچار تحولات اساسی شد که تا الان هم بسیار رایج و پرطرفدار است.

بیشتر درباره سایر روش‌های تدریس زبان

در روش PPP برای تدریس گرامر، معلم ابتدا در مرحله ارائه، ساختار گرامری را توضیح می‌دهد (روش قدیمی‌تر) یا آن را از طریق کانتکست و غیرمستقیم معرفی می‌کند (روش مدرن‌تر)، سپس زبان‌آموزان با تمرین‌های متعدد آن را تمرین می‌کند (مرحله تمرین) و در پایان از گرامر در جمله‌سازی یا موقعیت آزاد استفاده می‌کند (تولید).

• • •

مرحله ارائه

همان‌طور که می‌بینید، در این روش هم یک ورودی وجود دارد که در مرحله اول قرار دارد. در دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ که این متد معرفی شد، مرحله ارائه معمولاً همراه با مثال‌های روشن و توضیح مستقیم بود (رویکرد قیاسی و قاعده‌محور)، اما بعد از چند دهه، توضیحات مستقیم اولیه جای خود را به ایجاد کانتکست داد که در آن زبان‌آموزان در معرض استفاده واقعی از گرامر مورد نظر قرار می‌گیرند تا متوجه شوند در موقعیت واقعی، چطور از آن گرامر استفاده می‌شود.

• • •

مرحله تمرین

بعد از این‌که خود گرامر ارائه و معرفی شد، نوبت آن است که زبان‌آموزان، آن را تمرین کنند تا هم مفهوم و کاربرد آن برایشان جا بیفتد، و هم به فرمول و ساختار و ظاهر آن مسلط شوند. ابتدا می‌توان با تمرین‌های مکانیکی شروع کرد که فقط یک جواب درست دارند، و سپس سراغ تمرین‌های منعطف‌تر رفت که بیشتر از یک جواب درست دارند. این مرحله، خیلی تحت تأثیر نظریه رفتارگرایی در روانشناسی است که فرایند یادگیری زبان را بیشتر یک عادت می‌داند و در نتیجه توصیه می‌کند که زبان‌آموزان با تکرار، استفاده بدون اشتباه از نکته گرامری را یاد بگیرند.

• • •

مرحله تولید

در این مرحله، زبان‌آموزان با راهنمایی معلم، خودشان شروع به استفاده از گرامر مورد نظر می‌کنند. معلم موقعیتی را معرفی می‌کند که مشابه همان موقعیتی است که برای ارائه گرامر ایجاد کرده بود. الان زبان‌آموزان در آن موقعیت، از گرامر مورد نظر استفاده کنند.

• • •

نمای کلی PPP

• شما در تدریس گرامر، قرار است یک مفهوم را منتقل کنید.
  مثلاً در تدریس حال ساده، این مفهوم را منتقل می‌کنید که اتفاقی تکرار می‌شود یا افراد کاری را به‌طور روتین انجام می‌دهند.
• برای انتقال مفهوم، یک موقعیت ایجاد می‌کنید.
  شما موقعیتی را ایجاد می‌کنید که در آن، به‌طور طبیعی از آن گرامر استفاده می‌شود.
• فرم را معرفی می‌کنید.
  بزرگسالان در زندگی خود با این موقعیت‌ها آشنا هستند و شما با ایجاد آن موقعیت به آنها یادآوری می‌کنید که در این موقعیت آشنا، باید از این گرامر استفاده کرد. در واقع شما یک «مفهوم» که برای آنها آشنا است را به آنها یادآوری می‌کنید تا با «فرم» آن گرامر در یک زبان جدید آشنا شوند.
• به آنها فرصت می‌دهید تا تمرین کنند.
  در یادگیری گرامر و ساختارهای جدید، معمولاً «فرم» چالش بیشتری دارد چون برای بار اول است که با آن روبرو می‌شوند در حالی که از قبل با مفهوم و کاربرد آن در زبان مادری خود آشنا هستند.
• آنها از گرامر استفاده می‌کنند.
  برای آنها موقعیت مشابهی ایجاد می‌کنید تا از آن گرامر در زبان جدید استفاده کنند.

این روش بیشتر با رویکرد رفتارگرایانه و تدریس قیاسی/استنتاجی همراه است. البته در ده‌های اخیر، خیلی از معلمان، دیگر گرامر را در مرحله اول، به طور مستقیم توضیح نمی‌دهند و آن را از طریق ایجاد یک موقعیت مشابه زندگی واقعی (کانتکست)، ارائه می‌کنند. یعنی رویکرد قیاسی (Inductive) بر روش PPP تأثیر گذاشته است.

• • •

توضیح دادن گرامر اشکالی دارد؟

توضیح دادن گرامر مخصوصاً به زبان‌آموز بزرگسال هیچ اشکالی ندارد، اما در روش PPP، بهتر است این توضیحات بعد از ارائه گرامر از طریق ایجاد موقعیت (کانتکست) و صرفاً برای تکمیل پروسه ارائه گرامر داده شود. تکنیک کارآمدی که در سال‌های اخیر معرفی شده، پرسیدن سؤال‌های نمایشی (CCQs) است که معلم به‌جای توضیح مستقیم، مفاهیم کلیدی نکته گرامری مورد نظر را به صورت سؤال‌های کوتاه و ساده می‌پرسد. اما در روش deductive که کاربردهای خودش را دارد، معلم از همان ابتدا با توضیحات درباره قاعده گرامر مورد نظر شروع می‌کند.

• • •

گرامر در کانتکست

همان‌طور که گفته شد، یکی از راه‌های مؤثر برای تدریس گرامر زبان این است که موقعیتی ایجاد کنید که در آن از گرامر مورد نظر استفاده می‌شود. به این موقعیت، کانتکست می‌گویند.

ارائه گرامر از طریق کانتکست، همچنین به زبان‌آموزان کمک می‌کند که علاوه بر کاربرد گرامر مورد نظر، فرم را هم ببینند (طرز نوشتن، فرمول، طرز قرار گرفتن در جمله و غیره). اگر کانتکست در قالب فیلم یا لیسنینگ باشد، زبان‌آموز با طرز تلفظ گرامر هم آشنا می‌شود اما ممکن است طرز نوشتن آن را نبیند. این کمبود، با تسک‌هایی جبران می‌شود که برای انجام ریدینگ یا لیسنینگ در نظر گرفته می‌شوند و در آن، زبان‌آموزان متن مورد نظر و یا بخش‌هایی از آن را می‌بینند.

• • •

چطور کانتکست ایجاد کنم؟

ایجاد کانتکست از راه‌های مختلفی انجام می‌شود:

• ارائه یک متن (یا لیسنینگ)
• فیلم یا کلیپ
• نشان دادن تصویر
• تعریف کردن داستان

روش‌های دیگری هم وجود دارد اما بطور کلی، هدف از ایجاد کانتکست این است که زبان‌آموز برگسال با دیدن این‌که در یک موقعیت آشنا، متوجه شود که آن گرامر در آن موقعیت کاربرد دارد. در کنار این، زبان‌اموز همچنین با فرم (طرز نوشتن، تلفظ و فیره) هم آشنا می‌شود.

• • •

تمرین گرامر

بعد از آن‌که زبان‌آموزان با مفهوم و فرم گرامر آشنا شدند و شما هم از ظریق پرسیدن CCQ، فهمیدید که به درستی و بدون سوءتفاهم متوجه نکات گرامر شده‌اند، وقت آن است که تمام آن نکات را تمرین کنند.

تمرین گرامر شامل دو مرحله می‌شود:

• تمرین‌های مکانیکی یا کنترل‌شده (Controlled)
• تمرین‌های منعطف‌تر (Less controlled)

تمرین‌های مکانیکی گرامر
منظور از تمرین‌های مکانیکی یا کنترل‌شده، تمرین هایی است که زبان‌آموز چالش زیادی برای انتخاب جواب‌های درست متعدد ندارد و تنها یک جواب صحیح وجود دارد.

تمرین‌هایی مثل پر کردن جای خالی با فرم صحیح فعل، یا ترتیب درست کلمات برای ساختن جمله) جفت کردن کلمه با تصویر و مشابه اینها (در صورتی که فقط یک جواب صحیح وجود داشته باشد)، تمرین مکانیکی به حساب می‌آیند.

در واقع فرمت تمرین مشخص نمی‌کند که یک تمرین مکانیکی است یا نه، و باید ببینید در آن تمرین جواب کنترل شده است یا نه.

تمرین‌های منعطف گرامر
در این تمرین‌ها، جوابی که زبان‌آموز باید بدهد کنترل شده نیست و ممکن است بیشتر از یک جواب درست وجود داشته باشد. اکتیویتی‌هایی مثل پیدا کردن تفاوت بین دو تصویر، و انواع بازی‌های زبانی معمولاً در دسته تمرین های منعطف قرار می‌گیرند.

تعداد تمرین‌ها
دقت کنید که مرحله تمرین شامل یک تمرین یا یک نوع تمرین نمی‌شود و بهتر است شامل تمام نکاتی بشود که در مرحله ارائه دریافت کرده‌اند: مفهوم، کاربرد، فرم، تلفظ و غیره.

• • •

انجام تسک در تدریس گرامر

انجام تسک توسط زبان‌آموزان منحصر به مرحله تمرین نیست و برای تعاملی شدن تدریس گرامر از طریق کانتکست، می‌توان برای زبان‌آموزان تسک‌هایی طراحی شود تا از طریق انجام آن تسک‌ها یا جواب دادن به سؤال‌ها، متوجه کاربرد گرامر مربوطه بشوند. بهتر است تسک‌هایی که برای زبان‌آموزان طراحی می‌کنید، مرتبط با گرامر مورد نظر باشند و طوری باشند که زبان‌آموزان حین انجام آنها متوجه کاربرد گرامر مربوطه شوند.

• • •

روش قیاسی یا استقرایی؟

در روش قیاسی (Deductive Approach)، معلم قوانین گرامری را توضیح می‌دهد و سپس زبان‌آموزان با تمرین آن را یاد می‌گیرند. اما در روش استقرایی (Inductive Approach)، زبان‌آموزان خودشان از طریق مشاهده و تحلیل متن، قوانین را کشف می‌کنند. در روش CLT، ترکیبی از این دو روش استفاده می‌شود: ابتدا نمونه‌های واقعی داده می‌شود، سپس زبان‌آموزان خودشان الگوها را پیدا می‌کنند و در نهایت، معلم توضیح مختصری دربارهٔ قاعده ارائه می‌دهد.

• • •

تمرین‌های معنادار

در روش‌های سنتی، تمرین‌های گرامری معمولاً فقط مکانیکی و خسته‌کننده بودند، مثل پر کردن جای خالی با فرم درست فعل بدون داشتن زمینه‌ای برای استفاده عملی آن. البته پر کردن جای خالی و تمرین‌هایی از این دست، در مرحله تمرین، بسیار لازم و مفید است که هم مفهوم و هم فرم و فرمول گرامر مورد نظر جا بیفتد، اما در رویکرد ارتباطی، سعی می‌شود که همین تمرین‌ها، معنادار هم باشند، یعنی زبان‌آموزان گرامر را در جملات و موقعیت‌های واقعی تمرین می‌کنند و بتوانند با معنای آن ارتباط برقرار کنند.

• • •

فعالیت‌های تعاملی و گروهی

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های تدریس گرامر به روش CLT این است که زبان‌آموزان باید به‌طور فعال در یادگیری مشارکت داشته باشند. معلم می‌تواند بازی‌های گرامری، گفتگوهای نقش‌آفرینی (Role-Play) و کارهای گروهی را برای تمرین ساختارهای گرامری طراحی کند. به این ترتیب، یادگیری گرامر نه‌تنها مؤثرتر، بلکه لذت‌بخش‌تر خواهد شد.

البته باید در مورد هر فعالیت، باید مشخص کنید که فعالیت مورد نظر مربوط به مرحله تمرین می‌شود (مثل بیشتر بازی‌ها) و یا مربوطه به مرحله تولید و استفاده در موقعیت واقعی می شود (مثل نقش‌آفرینی). به این ترتیب، بهتر می‌توانید اکتیویتی مورد نظرتان را در لسن پلن خود جا دهید.

• • •

استفاده روان و صحیح

در رویکرد ارتباط‌محور، هدف این نیست که زبان‌آموزان فقط ساختارهای گرامری را درست بگویند، بلکه باید بتوانند روان و طبیعی صحبت کنند. بنابراین، معلم نباید هر اشتباه گرامری را بلافاصله اصلاح کند، بلکه باید در شرایط مناسب و بدون کاهش اعتمادبه‌نفس زبان‌آموزان بازخورد بدهد. این باعث می‌شود که زبان‌آموزان به مرور زمان، هم دقت گرامری خود را افزایش دهند و هم بتوانند روان‌تر صحبت کنند.

معمولاً در نیمه اول درس گرامر به‌ویژه مرحله ارائه، بهتر است اشتباه‌های زبان‌آموزان پیرامون گرامر مورد نظر را نادیده نگیریم و آنها را فوری تصحیح کنیم. این کار باعث می‌شود اشتباه‌ها و سوءتفاهم‌های زبان‌آموزان درباره گرامری که درس می‌دهید، سریع‌تر برطرف شوند و توالید درست و صحیح (Accuracy) هم تقویت شود.

اما با نزدیک‌تر شدن به مرحله استفاده و تولید، بهتر است بگذاریم تا زبان‌آموزان به تولید و استفاده از نکته گرامری مربوطه ادامه بدهند و کمتر آنها را تصحیح کنیم. تصحیح بیش از حد در این مرحله می‌تواند باعث تضعیف در روان صحبت کردن (Fluency) زبان‌آموز شود. برای جزییات بیشتر درباره نحوه تصحیح به مطلب مربوط به تصحیح زبان‌آموزان مراجعه نمایید.

• • •

تشویق به تولید زبان

بعد از اینکه زبان‌آموزان گرامر را در متن دیدند و تمرین‌های معنی‌دار انجام دادند، باید آن را در صحبت کردن و نوشتن واقعی به کار بگیرند. یعنی باید فرصتی برای استفاده کردن از آن گرامر به آنها بدهید. مثلاً اگر موضوع درس، زمان گذشته است، می‌توانید از زبان‌آموزان بخواهید که درباره یک خاطره جالب بنویسند یا آن را در کلاس تعریف کنند. این کار باعث می‌شود که گرامر به بخشی از دانش فعال زبان‌آموز تبدیل شود.

• • •

فرصت استفاده از گرامر

یادگیری گرامر نباید به کلاس درس محدود شود. معلم باید زبان‌آموزان را تشویق کند که از گرامر در مکالمات روزمره، نوشتن در شبکه‌های اجتماعی، یا ارسال ایمیل‌های واقعی استفاده کنند. مثلاً می‌توانید از زبان‌آموزان بخواهید که یک پست در اینستاگرام بنویسند که در آن از گرامر جدید استفاده کرده باشند. این کار باعث می‌شود که گرامر از یک موضوع تئوری، به یک مهارت عملی و کاربردی تبدیل شود.

• • •

اگر معلم زبان هستید و مایلید بیشتر درباره روش‌ تدریس زبان بخوانید، می‌توانید کتاب روش تدریس زبان به زبان ساده را از بخش کتاب‌های آرش صوفیوند در وبسایت تهیه کنید.

کتاب روش تدریس آرش صوفیوند

• • •

منابع برای مطالعه بیشتر

برای مطالعه بیشتر درباره نحوه تدریس گرامر و روش‌های استاندارد تدریس زبان دوم بر اساس تئوری‌های آموزش زبان، خواندن کتاب‌های مرجع زیر را پیشنهاد می‌کنم:

• How to Teach Grammar

نوشته استیو تورنبری
(Steve Thornbury)
در این کتاب، روش‌های استقرایی و قیاسی (استنتاجی) به تفصیل بررسی می‌شود که در روش قیاسی (Deductive) چطور از قاعده به مصداق می‌رسند و در روش استقرایی (Inductive) چطور از مثال‌ها به قاعده می‌رسند.

• Techniques and Principles in Language Teaching

نوشته مارتی اندرسون و داین لارسن فریمن
(Diane Larsen-Freeman & Marti Anderson)
این کتاب به معرفی روش‌ها و تکنیک‌های مختلف تدریس زبان می‌پردازد و می‌تواند برای معلمان زبان در به‌کارگیری روش‌های مؤثر در تدریس گرامر مفید باشد.

• Learning Teaching

نوشته جیم اسکریونر
(Jim Scrivener)
این کتاب به‌عنوان یک راهنمای جامع برای مدرسان زبان انگلیسی شناخته می‌شود و از مبانی ابتدایی تا تکنیک‌های پیشرفتهٔ تدریس را پوشش می‌دهد. این کتاب به‌ویژه برای مدرسان تازه‌کار که می‌خواهند با اصول و فنون تدریس آشنا شوند، مناسب است.

• How to Teach English

نوشته جرمی هارمر
(Jeremy Harmer)
این کتاب یکی از منابع معتبر در زمینه آموزش زبان انگلیسی است که به روش‌های تدریس زبان، از جمله گرامر، می‌پردازد. هارمر در این کتاب تکنیک‌ها و استراتژی‌های مؤثری برای تدریس زبان ارائه می‌دهد.

• Key Terms in Second Language Acquisition
  (کلیدواژه‌های فراگیری زبان دوم)

نوشته بیل وان پاتن و الساندرو جی. بناتی
(Bill VanPatten & Alessandro G. Benati)
این کتاب مقدمه‌ای کارآمد و روان در حوزه فراگیری زبان دوم است که مفاهیم تخصصی این حوزه را با زبانی ساده بیان می‌کند و برای دانشجویان و مدرسان زبان منبعی مناسب محسوب می‌شود.