سؤال خیلی از زبانآموزان زبانهای مختلف که به سطح پیشرفته میرسند و به تدریس زبان علاقه دارند این است که: برای تدریس زبان از کجا شروع کنم؟ در این مطلب درباره شروع تدریس زبان و شرایطی میخوانید که باید داشته باشید تا معلم زبان شوید و درباره مسیری صحبت میکنم که برای معلم زبان شدن باید طی کنید.
شرایط تدریس زبان چیست؟
در جواب به این سؤال میتوان گفت که برای شروع تدریس زبان، سه پیششرط کلی وجود دارد:
- سطح زبان شما (زبانی که میخواهید درس بدهید) پیشرفته باشد.
- دانش کافی «درباره» زبان داشته باشید.
- برای تدریس، آموزش ببینید.
سطح زبان معلم زبان
اگر تصمیم به شروع تدریس زبان گرفتهاید، پس احتمالاً سطح زبانتان نسبتاً خوب است و به همین دلیل به این فکر افتادهاید که معلم زبان شوید. اما منظور از سطح خوب و مناسب چیست؟
معمولاً توصیه میشود که سطح زبان کسی که خودش میخواهد معلم زبان باشد، حدود C1 در فریمورک CEFR باشد یعنی سطح پیشرفته. شما تنها در صورتی میتوانید یک معلم خوب و مسلط شوید، که به چیزی که قرار است درس بدهید، مسلط باشید. در توصیف سطح C1 آمده است:
سطح C1: مهارت مؤثر در استفاده و کاربرد زبان
فرد قادر به بیان ایدهها به صورت روان و خودانگیخته است، بدون نیاز آشکار به جستجوی کلمه یا عبارت مناسب. همچنین، توانایی درک طیف گستردهای از متون دشوار و طولانی و فهمیدن معناهای ضمنی و غیرصریح را دارد.
اگر نمیدانید سطح زبانتان چیست، میتوانید به یک مؤسسه زبان یا یک معلم باتجربه مراجعه کنید تا شما را تعیین سطح کنید. یادتان باشد اینکه سطح C1 در یک موسسهای را گذرانده باشید، لزوماً به این منظور نیست که سطح زبان شما C1 است. اما بطور کلی شرط اولیه این است که حس کنید سطح زبانتان آنقدر خوب است که زیر و بم آن را میدانید و میتوانید آن را درس بدهید. اگر هم بطور جدی شک دارید که سطح زبانتان برای تدریس مناسب است یا نه، شاید معنی آن این باشد که: هنوز نه!
اگر زبانم پیشرفته نباشد باید چکار کنم؟
اگر برای یادگیری زبانی که میخواهید درس بدهید، از ابتدا با کلاس و معلم شروع کردهاید، پس در مسیر درستی هستید. کافی است که به کلاس رفتن ادامه بدهید تا به سطح پیشرفته برسید. خیلی از زبانآموزان بعد از رسیدن به سطح متوسط دچار این سوتفاهم میشوند که ادامه مسیر یادگیری را به صورت خودخوان جلو بروند. مراقب باشید در این دام نیفتید.
واقعیت این است که سرعت پیشرفت در سطوح متوسط به بالا، کندتر میشود زیرا در سطوح پیشرفته، تمرکز بیشتر روی روان صحبت کردن است و مثل سطوح مبتدی، قرار نیست هر روز کلمات و ساختارهای جدید زیادی یاد بگیرید و ممکن است فکر کنید کلاس زبان دیگر چیز جدیدی برای شما ندارد. همین باعث میشود که افراد به این فکر بیفتند که خودشان با دیدن فیلم و قرار دادن خودشان در معرض زبان، ادامه بدهند. این کارها بسیار مفید است اما نه برای ارتقا سطح معنیدار. یعنی بهعنوان زبانآموز همیشه توصیه میشود که فیلم ببینید، مطلب بخوانید، موسیقی گوش بدهید و مطالعه و تمرین کنید، اما برای ارتقا از یک سطح CEFR به سطح بالاتر، نیاز است که در قالب کلاس و حتماً با معلم ادامه بدهید. معلم پیشرفت شما را مانیتور میکند، شما را تصحیح میکند، نقاط ضعف و قوت زبانی شما را میبیند، نیازهای آموزشی شما را در هر مرحله شناسایی میکند و برای ادامه مسیر برنامهریزی میکند و طبق سرفصلهای استاندارد جلو میرود. این اتفاق با دیدن فیلم و تمرین حل کردن رخ نمیدهد. سطوح C1 و C2 هم مثل سطوح A1 و A2 دارای سرفصلهای مشخص و استاندارد هستند اما ماهیت و شکل آنها متفاوت است.
دانش درباره زبان
خیلی از افرادی که سطح زبان بالایی دارند، از جمله افراد بومیزبان (نیتیو) در هر کشوری، ممکن است الگوی مناسبی برای زبانآموزان باشند اما سطح بالای زبان آنها به این معنی نیست که «درباره» آن زبان هم دانش کافی را دارند. برای تدریس زبان (هر زبانی از جمله انگلیسی، آلمانی و غیره)، همچنین لازم است که اطلاعات آکادمیک مناسبی درباره قواعد زبان مثل ساختارهای نحوی، ساختارهای صرفی زبان، معناشناسی و کاربردشناسی، قواعد تلفظ و آواشناسی، نشانهگذاری و سایر قواعد زبان داشته باشید. در طول تدریس زبان، شاید اصلاً پیش نیاید که درباره اینها توضیح بدهید و سخنرانی کنید اما دانستن آنها پایه تدریس صحیح زبان است.
معلم زبان سطوح مبتدی هم باید سطح زبانش پیشرفته باشد؟
بله. وقتی میگوییم باید به چیزی که درس میدهید مسلط باشید، منظور این نیست که وقتی سر کلاس میروید و قرار است مثلاً یک ساختار خیلی ساده یا لغت معمولی را درس بدهید، پس اگر خودتان معنی آن کلمه یا آن گرامر را بدانید و بتوانید در جمله استفاده کنید، پس میتوانید بهعنوان معلم زبان، آن را درس بدهید. بله، همه ما چیزی را که بلدیم، شاید بتوانیم برای دیگران توضیح بدهیم، اما در تدریس زبان بهعنوان شغل و حرفه، تسلط شما باید فراتر و عمیقتر باشد.
پس اگر شما مثلاً سطح A2 را گذراندهاید، دلیل نمیشود که بتوانید به زبانآموزان کلاس A2 درس بدهید. تدریس زبان چنین مکانیزمی ندارد. اینکه شما سر کلاس A2 بودهاید و جواب تمام تمرینها را میدانید به معنی تسلط کافی به زبان در حد تدریس آن نیست.
همچنین، تدریس زبان فقط عنوان درس هایی نیست که هر روز درس میدهید. شما تا به دستور زبان در حد عمیق و پیشرفته مسلط نباشید، نمیتوانید حتی ساختارهای ساده را تدریس کنید. مثلاً اگر بهعنوان معلم زبان انگلیسی، بخواهید زمان گذشته ساده را درس بدهید، باید بدانید قسمت سوم افعال چیست، عنوان تخصصی آن چیست و اینکه چرا بعضی از pp ها صفت بهحساب میآیند و بعضی از آنها در جمله نقش فعل را دارند و تفاوت کاربردها آنها در ساختارهای مجهول، سببی و غیره چیست. این مسئله برای تدریس سایر زبانها هم صدق میکند.
بطور خلاصه میتوان گفت که برای تدریس بخشی از زبان، باید به تمام آن مسلط باشید.
دانستن روش تدریس
برای این که معلم زبان شوید، دانستن زبان کافی نیست. همانطور که خیلی از ایرانیهای حتی باسواد هم، آماده و واجد شرایط برای شروع تدریس زبان فارسی نیستند. به عبارت دیگر، موضوع فقط سطح زبان بالا و حتی دانستن «درباره» زبان نیست، بلکه برای تدریس زبان باید آموزش ببینید.
بهعنوان معلم زبان، باید بدانید که تدریس زبان شامل چه بخشهایی میشود. به عبارت دیگر، بدانید که یک معلم زبان دقیقاً چه چیزهایی از زبان را درس میدهد و با چه روشی. اینکه خودتان ترمهای متوالی سر کلاس نشستهاید و تدریس معلمهایتان را دیدهاید، کافی نیست. در تدریس زبان، چیزی در پشت آن روی تخته نوشتنها و متن کار کردنها و فیلم پخش کردنها و تمرین حل کردنها در جریان است که زبانآموز آن را نمیبیند. بخشهای مختلفی که یک معلم زبان درس میدهد عبارتند از:
- چهار مهارت زبانی شامل:
تدریس خواندن
تدریس نوشتن
تدریس شنیدن (مهارت شنیداری)
تدریس صحبت کردن - نحوه تدریس گرامر و دستور زبان
- نحوه تدریس لغت
مهارتهای دیگری که یک معلم زبان باید یاد بگیرد تا در کلاس به کار بگیرد، عبارتند از:
- نحوه تشریح و توضیح تمرینها و اکتیویتیها
- نحوه تصحیح اشتباهات زبانآموزان
- مدیریت کلاس و مدیریت زمان
- نحوه طراحی جلسات تدریس
- طراحی تسک و تمرین
- بکارگیری انواع بازی در تدریس زبان
تدریس مستقل زبان
خیلی از معلمها به دلایل مختلف به این فکر میافتند که تدریس در مؤسسات را رها کنند و خودشان کلاسهای خودشان را داشته باشند. علاوه بر مهارتهایی که پیششرط تدریس زبان است، شما بهعنوان معلم زبان اگر بخواهید تدریس در مؤسسات را رها کنید و کلاسهای خودتان را داشته باشید، نیاز به مهارتهایی دارید که باید در سالهای اولیه تدریس و قبل از اقدام برای تدریس مستقل کسب کنید.
به عبارت دیگر، کارهایی هستند که مؤسسات برای شما انجام میدهند اما به محض اینکه مستقل شوید، خودتان باید این کارها را انجام دهید:
- تعیین سطح زبانآموز و نیازسنجی
- انتخاب کتاب (کورس بوک)
- تعیین شهریه
- بازاریابی و جذب زبانآموز
- ارتباط بیشتر و نزدیکتر با زبانآموز
بعضی از افراد اما از همان ابتدای شروع تدریس میخواهند بدون همکاری با هیچ مجموعهای، خودشان بطور مستقل شروع کنند. این تصمیم زیاد عاقلانه نیست و معمولاً توصیه میشود تا تدریس زبان را از مؤسسات یا مجموعههای آموزشی شروع کنید تا در ابتدا بیشتر روی مهارتهای تدریس تمرکز کنید و کارهایی مثل انتخاب کتاب، طراحی برنامه آموزشی و سرفصلها، تعیین سطح و غیره را تا مدتی که به تدریس مسلط میشوید، کارشناسان آموزش برای شما انجام بدهند.
شخصیت مناسب تدریس
وقتی بهعنوان معلم زبان وارد دنیای تدریس میشوید، علاوه بر مهارتهایی که برای تدریس لازم است، شما نیاز به مهارتهای بینفردی نیز دارید. مؤسسات بیشتر از معلم بامهارت، دنبال معلمی هستند که ارتباط خوبی با سازمان، بقیه همکاران و با مشتریها (زبانآموزان) داشته باشد. در مورد زبانآموزان هم، ممکن است سطح زبانتان یا سوابق و مدارکتان آنها را جذب کند و تحت تأثیر قرار بدهد، اما این شخصیت و نحوه برخوردتان است که وجهه شما را پیش آنها می سازد.
